baksa veya-hut bir sene zarfında birisinden gelen rayiha-i kerîheyi, cerbeze ile, tayy-i zaman tevehhümüyle, birden dakika-i vahidede o şahıstan sudurunu tasavvur etse, acaba ne derecede evvelki adam müstakzer, ikinci adam müteaffin olur? Hatta, hayal gözünü kapasa, vehim dahi burnunu tutsa, mağaralarından kaçsalar hakları var. Akıl onları tevbih etmeyecektir.
İşte şu cerbezenin tavr-ı acîbi; zaman ve mekanda müteferrik şeyleri toplar, bir yapar. O siyah perde ile herşeyi temaşa eder. Hakîkaten cerbeze, envaıyla garaibin makinesidir. Görün-müyor mu ki, cerbezealûd bir aşığın nazarında umum kainat birbirine muhabbet ile müncezib ve rakkasane hareket ediyor ve gülüşüyor. Çocuğunun vefatıyla matem tutan bir validenin naza-rında, umum kainat hüznengizane ağlaşıyor. Herkes istediği ve haline münasip gördüğü mey-veyi koparır. Bu makamda size bir temsil îrad edeceğim.
Mesela, sizden bir adam yalnız bir saat tenezzüh etmek üzere gayet müzeyyen ve müzehher bir bahçeye girse, nekaisten müberra