Bu haşmetli ağacın bâtını ise, hadsiz ve hesâba gelmez muntazam makineleri ve mîzanlı fabrikaları kemâl-i dikkat ve intizamla işlettiren öyle bir kazan ve öyle bir tezgâhtır ki, bir dirhemden bin batman taamları ihzâr eder, pişirir, açlara yetiştirir; ve öyle bir mîzan ve dikkatle işler ki, zerre kadar tesâdüfün karışmasına bir yer bırakmaz, Hüve’l-Bâtın ismini zeminin içyüzüyle, yüz bin dil ile tesbih eden bâzı melâike gibi, yüz bin tarzlarda îlân edip ispat eder.
Hem arz, senevî hayatı haysiyetiyle bir ağaç olduğu ve o dört isim içinde hafìziyeti ve kezâ o dört ismi haşir kapısına bir anahtar yaptığı gibi; aynen öyle de, dehri ve dünya hayatı cihetiyle, yine meyveleri âhiret pazarına gönderilen bir muntazam ağaçtır. Ve o dört isme öyle bir mazhar, bir âyine ve âhirete giden bir yol açar ki, genişliğini ihâtaya ve tâbire aklımız kâfi gelmiyor. Yalnız bu kadar deriz:
Nasıl ki bir saatin sâniyeleri ve dakikaları ve saatleri ve günleri sayan haftalık saatin milleri birbirine benzer, birbirini ispat eder. Sâniyelerin hareketini gören, sâir çarkların hareketlerini tasdik etmeye mecbur olur. Aynen öyle de, semâvât ve arzın Halık-ı Zülcelâlinin bir saat-i ekberi olan bu dünyanın sâniyelerini sayan günler ve dakikalarını hesap eden seneler ve saatlerini gösteren asırlar ve günlerini bildiren devirler birbirine benzer, birbirini ispat eder. Ve bu gecenin sabahı ve bu kışın baharı katiyetinde, fânî dünyanın karanlıklı kışının bâkî bir baharı ve sermedî bir sabahı geleceğini hadsiz emârelerle haber verir diye, Hafîz ismi ile
isimleri, Hâlıkımızdan sorduğumuz haşir meselesine mezkûr hakîkatle cevap veriyorlar.
Hem, mâdem gözümüzle görüyoruz ve aklımızla anlıyoruz ki: Insan, ·şu kâinat ağacının en son ve en cemiyetli meyvesi; ve hakîkat-i Muhammediye Aleyhissalâtü Vesselâm cihetiyle çekirdek-i aslîsi; ve kâinat Kur’ânının âyet-i kübrâsı; ve Ism-i Âzamı taşıyan Âyete’l-Kürsîsi; ve kâinat sarayının en mükerrem misâfiri; ve o saraydaki sâir sekenelerde tasarrufa mezun en faal memuru; ve kâinat şehrinin zemin mahallesinin bahçesinde ve tarlasında vâridât ve sarf yâta ve zer’ ve ekilmesine nezârete memur ve yüzer fenler ve binler sanatlarla teçhiz edilmiş en gürültülü ve mesûliyetli nâzırı; ve kâinat ülkesinin arz memleketinde Padişah-ı Ezel ve Ebedin gayet dikkat altında bir müfettişi, bir nevî halîfe-i arzı; ve cüz’î ve küldî harekâtı kaydedilen bir mutasarrıfı; ve semâvâ ve arz ve cibâlin kaldırmasından pekindikleri emânet-i kübrâyı omuzuna alan ve önüne iki acîb yol açılan, bir yolda zîhayatın en bedbahtı ve ikinci yolda en bahtiyarı; çok geniş bir ubûdiyetle mükellef bir abd-i küllî; ve Kâinat Sultânının Ism-i Âzamına mazhar ve bütün esmâsına en câmî bir âyinesi; ve hitâbât-ı Sübhâniyesine ve konuşmalarına